Historia

Zbójecka wyprawa Dziersława z Rytwian w 1438 roku na Śląsk, w trakcie której zajął księstwo oświęcimskie i zdobył Zator, miała dla tego miejsca wyjątkowe znaczenie, ponieważ oświęcimscy książęta odzyskali miasto. W dokumencie z 1445 roku, będącym zapisem podziału ojcowizny pomiędzy trzech synów ówczesnego księcia oświęcimskiego Kazimierza, Zator i nowoutworzone księstwo zatorskie przypadły Wacławowi i to on zbudował pierwszy, gotycki zamek obronny.

Militarny charakter budowli potwierdzają prowadzone w latach 2021-2022 archeologiczne prace wykopaliskowe. Najstarszym z odkrytych obiektów był wał ziemny przy krawędzi skarpy (na której stoi obecny zamek), będący jednym z pierwszych elementów umocnień miasta.

Średniowieczna budowla została dostawiona do miejskiego muru obronnego. Otaczał ją kolejny kolisty mur obejmujący obszar o średnicy około 30 metrów i powierzchni około 700 m². Mur miał szerokość prawie 110 cm i był wykonany z jasnego piaskowca na wapiennej zaprawie. Zachowana część fundamentowa, odnaleziona w czasie prac archeologicznych, sięgała prawie 3 metry w głąb. Od strony wschodniej odkryto pozostałości prostokątnego w zarysie, średniowiecznego budynku oraz wieży mieszkalnej.

Po raz pierwszy zamek został opisany w 1474 roku w akcie podziału Księstwa Oświęcimskiego i powstania Księstwa Zatorskiego.

Wg historyka prof. Zbigniewa Perzanowskiego była to dwupiętrowa budowla, składająca się z 4 dużych izb, 3 komnat zajmujących front pierwszego piętra oraz kilku komnat po bokach. Drugie piętro to jedna duża sala i 4 komnaty. Parter natomiast zajmowała kuchnia.

Księstwo Zatorskie szybko się rozwijało, a zamek miał być jego chlubą. Powstały pierwsze w tej części Polski stawy hodowlane będące początkiem dzisiejszej „Doliny Karpia”. W XV wieku każdego roku dostarczano na Wawel aż 30 ton ryb. W Krakowie zachwycano się nie tylko smakiem zatorskiego karpia, bo już w XIV w. rarytasem w sukiennicach było piwo zatorskie o nazwie „marzec”, od której pochodzi nazwa podatku, tzw. „marcowe”. Płacili go właściciele zatorskiego browaru.

Jan V, syn założyciela księstwa, nie miał legalnego potomstwa, więc sprzedał Księstwo Zatorskie królowi Janowi Olbrachtowi. W 1564 r. na sejmie walnym nastąpiło oficjalne włączenie księstwa oraz zamku do Polski.

Dalsze losy zamku, po śmierci w 1513 roku księcia Janusza (Jana V), ostatniego z zatorskich Piastów, nie są dobrze udokumentowane. Przypuszczalnie pod koniec XVI wieku lub na początku XVII wieku, kilkanaście metrów od starego, kamiennego zamku średniowiecznego, zbudowano pałac na planie prostokąta wykorzystując łatwo dostępny materiał z rozbiórki zamku.

Kolejna przebudowa to 1778 rok, kiedy budynek trafia w ręce Piotra Dunina ostatniego starosty zatorskiego i staje się prywatną rezydencją. Zostaje dodane kolejne, mieszkalne piętro.

W 1836 roku Anna z Tyszkiewiczów Potocka Wąsowiczowa odziedziczyła dobra zatorskie po swojej matce, Konstancji z Poniatowskich Skumin-Tyszkiewicz (córce Apolonii z Ustrzyckich Poniatowskiej). Postanowiła zamienić pałac w romantyczną rezydencję. Autorem przebudowy był architekt Franciszek Maria Lanci, znany m.in. z przebudowy Wilanowa, Krzeszowic czy kaplicy Potockich na Wawelu.

Wysoką na cztery piętra wieżę udekorowano spiczastym hełmem oraz wieloma mniejszymi wieżyczkami. Portal wejściowy i okna otrzymały zachowane do dziś neogotyckie obramowania. Cały budynek okalał gzyms w postaci psich głów. Od południowej strony powstała oranżeria, a przy niej taras z widokiem na rozległy nowy park.

Wtedy też powstały słynne polichromie zdobiące sale na parterze zamku. Namalował je Włoch Serafin Liatti wraz z pomocnikiem Kajetanem Golińskim. Do dziś zachowały się cztery bogato zdobione sale: myśliwska, złota, paprociowa i bluszczowa oraz hall zdobiony herbami rodzin związanych z zamkiem. W Sali Pompejskiej sklepienie ozdobiły malowidła wzorowane na Pompejach, ale z lokalnymi motywami, przede wszystkim karpia królewskiego.

W XIX wieku zamek był rezydencją i muzeum, ponieważ zgromadzono w nim dzieła sztuki oraz historyczne pamiątki, wśród których znajdowały się m.in.: srebrna taca królowej Bony, róg myśliwski z kości słoniowej króla Augusta II, siodła królów Jana Sobieskiego i Stefana Batorego, część apteczki Augusta III, stare zbroje, stylowe meble oraz marmurowe rzeźby. Na pierwszym piętrze zamku urządzono galerię i bogato wyposażoną bibliotekę.

Po śmierci Anny Potockiej w 1867 r. Zator przejął jej syn, Maurycy Potocki z Wilanowa, oficer powstania styczniowego i kawaler Virtuti Militari. Rzadko tam bywał, więc zamek podupadł. W 1908 r.  spadkobiercy sprzedali dobra zatorskie Krystynie z Tyszkiewiczów Potockiej, wdowie po Namiestniku Galicji, Andrzeju Kazimierzu Potockim z Krzeszowic. Ostatnim przedwojennym właścicielem był Adam Potocki, syn Krystyny i Andrzeja. Mieszkał w zamku do 1939 roku wraz z żoną Marią z Dembińskich, synem Andrzejem i córką Marią Teresą. Majątek obejmował nie tylko zamek, ale około 3000 hektarów ziemi, folwarki oraz stawy hodowlane.

W 1939 r., po wcieleniu części Polski, w tym miasta Zator, do Rzeszy Niemieckiej, majątek przejął Wehrmacht. Cenny księgozbiór spalono na dziedzińcu, a w majątku zamieszkali koloniści niemieccy z Wołynia i Besarabii zajmując gospodarstwa opuszczone przez wysiedlonych lub skierowanych do obozów koncentracyjnych polskich właścicieli.

W 1945 r. zamek wraz z ziemią i parkiem, został bezprawnie odebrany właścicielom przez komunistyczne władze. Przez chwilę pełnił rolę koszarów wojskowych, a następnie przekazano zamek w zarządzanie Instytutowi Zootechnicznemu Uniwersytetu Jagiellońskiego. Stał się składem zboża, nawozów i paszy, izbą porodową oraz mieszkaniem dla robotników.

W latach 60. XX wieku część zamku została odnowiona i budynek służył jako siedziba oraz laboratoria Instytutu Zootechniki. 20 lat później przejął go Instytut Rybactwa Śródlądowego (IRŚ) w Olsztynie, tworząc Rybacki Zakład Doświadczalny. IRŚ korzystał z zamku jako miejsca na pomieszczenia biurowe, laboratoria oraz mieszkania pracownicze.

W 2005 r. ze względu na pogarszający się stan techniczny obiektu, wynikający z braku inwestycji oraz źle prowadzonych remontów, IRŚ opuścił budynek. Zamek został pusty, nieogrzewany i uległ dalszej dewastacji.

W 2006 r. spadkobiercy Adama Potockiego i Marii Teresy z Potockich Bnińskiej rozpoczęli starania o odzyskanie zespołu zamkowo – parkowego w Zatorze zakończone sukcesem w 2016 r. Dzisiaj zamek jest zarządzany przez Fundację Zamek w Zatorze.